Zamiq Ələkbərli: Tarixin Qanlı Səhifəsindən Dövlət İradəsi ilə Yazılan Zəfər Salnaməsinə

Heydər Əliyevin söylədiyi kimi, “Bütövlükdə Azərbaycan xalqına qarşı yönəldilmiş Xocalı soyqırımı öz ağlasığmaz qəddarlığı və qeyri-insani cəza üsulları ilə bəşər tarixində bir vəhşilik aktıdır.” Bu fikir sadəcə siyasi bəyanat deyil, milli yaddaşın fəlsəfi ifadəsidir. Çünki Xocalı hadisəsi yalnız bir şəhərin faciəsi deyildi, bir xalqın iradəsini sınamağa yönəlmiş sistemli və planlı cinayət idi. Bu sözlər illər keçsə də aktuallığını itirmədi və hər yeni nəsil üçün tarixi dərs kimi səslənməyə davam edir.

İlham Əliyev isə Xocalı faciəsini iki yüz ildən artıq müddətdə erməni millətçilərinin xalqımıza qarşı apardığı soyqırımı siyasətinin qanlı səhifəsi kimi qiymətləndirərək, bu hadisəni tarixi kontekstdə dəyərləndirdi. Bu yanaşma Xocalının təsadüfi müharibə epizodu olmadığını, uzunmüddətli ideoloji xəttin nəticəsi olduğunu göstərir. Beləliklə, Xocalı məsələsi emosional yox, strateji və dövlətçilik baxımından qiymətləndirildi.

1992-ci ilin fevral ayının 25-dən 26-na keçən gecə baş verən hadisələr Azərbaycan tarixinin ən dəhşətli səhifələrindən biri kimi yadda qaldı. Həmin gecə Ermənistan silahlı qüvvələri keçmiş sovet ordusunun Xankəndidə yerləşən 366-cı alayının iştirakı ilə Xocalı şəhərinə hücum etdi. Beynəlxalq hüququn norma və prinsipləri kobudcasına pozuldu, mülki əhali məqsədli şəkildə hədəfə alındı. Bu, müharibə deyil, planlı soyqırımı idi.

Şəhəri tərk etməyə çalışan minlərlə insan pusquya salındı. Naxçıvanlı və Pircamal kəndləri istiqamətində hərəkət edən mülki əhali atəşə tutuldu, yüzlərlə insan amansızcasına qətlə yetirildi, əsir götürüldü və işgəncələrə məruz qaldı. Qadınlar, uşaqlar və qocalar xüsusi qəddarlıqla öldürüldü. Dağlara üz tutan insanlar isə şaxtalı fevral gecəsində donaraq həyatlarını itirdilər.

Xocalı faciəsi uzun illər Azərbaycan üçün yalnız milli ağrı deyil, eyni zamanda beynəlxalq sistemin ədalətsizliyinin barometri oldu. Dünyanın bir çox güc mərkəzləri bu cinayətə siyasi maraqlar prizmasından yanaşdı. Lakin Azərbaycan dövləti hadisəyə emosional qisasçılıqla deyil, hüquqi və strateji baxışla yanaşdı.

Formalaşdırılan milli strategiya üç əsas müstəvidə quruldu: tarixi-hüquqi, informasiya-diplomatik və hərbi-siyasi müstəvi. Birinci mərhələdə cinayətin soyqırımı kimi tanınması üçün hüquqi əsaslar toplandı, arxiv materialları sistemləşdirildi, şahid ifadələri beynəlxalq platformalara təqdim edildi. İkinci mərhələdə informasiya müharibəsi aparıldı, həqiqətlər dünya ictimaiyyətinə çatdırıldı. Üçüncü mərhələ isə işğal faktının aradan qaldırılması idi.

“Xocalıya ədalət” kampaniyası qlobal miqyas aldı. Müxtəlif ölkələrin parlamentləri Xocalı hadisələrini soyqırımı kimi tanıdı. İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı sənədlərində bu faciəni soyqırımı aktı kimi təsbit etdi. Bu, informasiya cəbhəsində mühüm diplomatik nailiyyət idi.

2020-ci ildə baş vermiş İkinci Qarabağ müharibəsi Azərbaycan tarixində dönüş nöqtəsi oldu. 44 günlük Vətən müharibəsi təkcə ərazi bütövlüyünün bərpası deyildi. Bu müharibə Xocalı da daxil olmaqla bütün soyqırımı qurbanlarının haqq səsinin silahlı hüquqla təsdiqi idi. Azərbaycan Ordusu döyüş meydanında tarixi ədaləti təmin etdi.

2023-cü ilin sentyabrında keçirilmiş lokal antiterror tədbirləri separatçılığın tam ləğvi ilə nəticələndi. Xocalı şəhəri üzərində suverenlik tam bərpa olundu. Azərbaycan Dövlət Bayrağının Xocalıda ucaldılması illərlə gözlənilən tarixi an idi. Bu an həm siyasi, həm də mənəvi qələbə idi.

Bu qələbə ilə Azərbaycan beynəlxalq münasibətlər sistemində yeni status qazandı. Artıq ölkəmiz ittiham olunan tərəf deyil, beynəlxalq hüququ icra etmiş qalib dövlət kimi çıxış edir. Xocalı məsələsində təşəbbüs tamamilə Azərbaycanın əlindədir.

Xocalının azad edilməsi ilə proses bitmədi, əksinə yeni mərhələ başladı. Bu mərhələ bərpa və qayıdış mərhələsidir. İnfrastruktur layihələri həyata keçirilir, yollar, məktəblər, xəstəxanalar tikilir, sosial obyektlər qurulur. Məqsəd yalnız fiziki məkanın deyil, həyatın bərpasıdır.

2026-cı ildə artıq Xocalı sakinlərinin mərhələli şəkildə doğma torpaqlarına qayıdışı reallığa çevrilir. Uzun illər həsrətlə yaşayan ailələr öz yurd-yuvalarına dönürlər. Bu qayıdış sadəcə köç deyil, tarixin ədalətli şəkildə tamamlanmasıdır.

Xocalıda Soyqırımı Memorial Kompleksinin yaradılması planı yaddaşın institusionallaşdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu kompleks gələcək nəsillərə həqiqətləri çatdıracaq, faciənin unudulmasına imkan verməyəcək. Yaddaş siyasəti dövlət siyasətinin ayrılmaz hissəsinə çevrilib.

Bərpa olunan şəhər yeni urbanizasiya modeli əsasında qurulur. Ağıllı şəhər konsepsiyası tətbiq edilir, müasir texnologiyalar inteqrasiya olunur. Bu, məhv edilmək istənilən bir şəhərin XXI əsr modelinə çevrilməsi deməkdir.

Xocalı artıq acizliyin simvolu deyil. Bu gün Xocalı gücün, iradənin və dövlət qətiyyətinin rəmzidir. Bir vaxtlar susdurulmaq istənilən şəhər bu gün öz varlığı ilə danışır.

Azərbaycan dövləti göstərdi ki, ədalət təkcə tribunalarda deyil, dövlət iradəsində bərpa olunur. Əgər beynəlxalq mexanizmlər susursa, suveren dövlət öz hüququnu özü təmin edir. Bu prinsip praktikada sübut olundu.

Döyüş meydanındakı qələbə diplomatik cəbhədə mövqelərimizi gücləndirdi. Azərbaycanın geosiyasi çəkisi artdı, regionda yeni reallıqlar formalaşdı. Xocalı məsələsi artıq müdafiə olunan yox, sübuta ehtiyacı olmayan həqiqət kimi qəbul edilir.

Ermənistan üçün əsas problem artıq Xocalını təkzib etmək deyil, onu izah edə bilməməkdir. Çünki faktlar, arxiv sənədləri və beynəlxalq hesabatlar həqiqəti təsdiqləyir. Tarix gec də olsa, öz hökmünü verir.

Xocalının qisası döyüş meydanında alındı, ədalət diplomatiyada təsdiqləndi, hökmü isə tarix verdi. Bu, emosional şüar deyil, siyasi reallıqdır.

Bu gün Xocalı sakinləri öz doğma torpaqlarında yenidən həyat qururlar. Uşaqlar məktəbə gedir, evlərdə işıq yanır, küçələrdə həyat canlanır. Bu mənzərə soyqırımı ideologiyasına verilən ən tutarlı cavabdır.

Beləliklə, Xocalı soyqırımı Azərbaycan xalqının yaddaşında əbədi iz buraxsa da, bu faciə eyni zamanda dövlət iradəsinin, milli birliyin və tarixi ədalətin təntənəsinə çevrildi. Xocalı artıq təkcə faciə deyil – o, zəfərlə tamamlanan ədalət salnaməsidir.