Günay Ağamalı: Xocalı - Ağrıdan Gücə, Faciədən Zəfərə

Milli Məclisin deputatı Günay Ağamalı - Ümummilli Lider Heydər Əliyevin söylədiyi kimi, “Bütövlükdə Azərbaycan xalqına qarşı yönəldilmiş Xocalı soyqırımı öz ağlasığmaz qəddarlığı və qeyri-insani cəza üsulları ilə bəşər tarixində bir vəhşilik aktıdır.” Bu fikir təkcə siyasi bəyanat deyil, həm də milli yaddaşın hüquqi və mənəvi ifadəsidir. Xocalı faciəsi bir şəhərin yox, bütöv bir xalqın hədəfə alınması idi. Bu hadisə insanlıq anlayışının tapdandığı, beynəlxalq hüququn susduğu və vicdanın sınağa çəkildiyi bir gecənin adıdır.

Respublika Prezidenti cənab İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, “Xocalı faciəsi iki yüz ildən çox müddətdə erməni millətçilərinin xalqımıza qarşı apardığı soyqırımı siyasətinin qanlı səhifəsidir.” Bu qiymətləndirmə tarixi proseslərin ardıcıllığını göstərir. Xocalı təsadüfi hadisə deyildi; o, uzun illər formalaşdırılmış nifrət ideologiyasının kulminasiya nöqtəsi idi. Məqsəd təkcə ərazini işğal etmək yox, həm də azərbaycanlı kimliyini həmin coğrafiyadan silmək idi.

1992-ci ilin fevral ayının 25-dən 26-na keçən gecə baş verənlər Azərbaycan tarixinin ən dəhşətli səhifəsinə çevrildi. Ermənistan silahlı qüvvələri keçmiş sovet ordusunun Xankəndidə yerləşən 366-cı alayının iştirakı ilə Xocalı şəhərinə hücum edərək dinc əhaliyə qarşı misli görünməmiş vəhşilik törətdi. Şəhər mühasirəyə alındı, mülki əhali sistemli şəkildə atəşə tutuldu və qaçmağa çalışan insanlar pusqulara salındı.

Həmin gecə qadın, uşaq, qoca demədən insanlar qətlə yetirildi. Şəhəri tərk etməyə çalışan minlərlə insan Naxçıvanlı və Pircamal kəndləri istiqamətində pusquya düşdü. Qar örtüyü ilə örtülmüş dağ yolları insan talelərinin qanlı izlərinə çevrildi. Soyuq hava şəraiti, silahlı təqib və fiziki zorakılıq birləşərək insanlıq adına ən ağır cinayətlərdən birini formalaşdırdı.

Xocalı faciəsi uzun illər Azərbaycan üçün təkcə milli faciə deyil, həm də beynəlxalq sistemin ədalətsizliyinin barometri oldu. Dünyanın bir çox güc mərkəzləri bu hadisəyə susqun qaldı. İnsan hüquqları və humanitar dəyərlərdən danışan beynəlxalq institutların fəaliyyətsizliyi Azərbaycan cəmiyyətində dərin məyusluq yaratdı. Lakin bu susqunluq xalqın iradəsini zəiflətmədi.

Azərbaycanın Xocalı faciəsinə yanaşması emosional qisasçılıq üzərində qurulmadı. Dövlət əsaslı, strateji və uzunmüddətli bir ədalət mexanizmi formalaşdırıldı. Tarixi-hüquqi müstəvidə cinayətin soyqırımı kimi tanıdılması istiqamətində sistemli iş aparıldı. İnformasiya-diplomatik müstəvidə həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması əsas prioritet oldu.

“Xocalıya ədalət” kampaniyası qlobal informasiya platformasına çevrildi. Müxtəlif ölkələrin parlamentlərində qəbul edilən qərarlar, beynəlxalq təşkilatların sənədlərində soyqırımı faktının əks olunması göstərdi ki, Azərbaycan diplomatik mübarizədə təşəbbüsü ələ alıb. Artıq Xocalı təkcə milli ağrı yox, beynəlxalq müzakirə mövzusuna çevrilmişdi.

Hərbi-siyasi müstəvidə isə əsas hədəf işğal faktının aradan qaldırılması idi. Əgər beynəlxalq ədalət mexanizmləri susursa, suveren dövlət öz hüququnu təmin etmək haqqına malikdir. Bu prinsip Azərbaycan dövlət strategiyasının əsasını təşkil etdi. İllər boyu gücləndirilən ordu, möhkəmləndirilən iqtisadi baza və formalaşdırılan siyasi iradə həlledici məqamı yaxınlaşdırdı.

2020-ci ilin 44 günlük Vətən müharibəsi təkcə ərazi bütövlüyünün bərpası deyildi. Bu müharibə Xocalı da daxil olmaqla bütün şəhidlərin haqq səsinin döyüş meydanında təsdiqi idi. Azərbaycan Ordusu torpaqları azad etməklə yanaşı, tarixi ədaləti də bərpa etdi. Bu, emosional deyil, hüquqi və siyasi əsaslandırılmış bir cavab idi.

2023-cü ilin sentyabrında keçirilmiş lokal antiterror tədbirləri isə prosesin məntiqi yekununa çevrildi. Separatçılıq ləğv edildi, Xocalı şəhəri tam nəzarətə götürüldü. Prezident İlham Əliyevin şəhərdə Azərbaycan Dövlət Bayrağını ucaltdığı an dövlət iradəsinin simvolu kimi tarixə düşdü. Bu, Xocalı soyqırımına verilmiş ən konkret siyasi və hərbi cavab idi.

Bu hadisə “qan yerdə qalmadı” ifadəsinin dövlət səviyyəsində təsdiqi oldu. Lakin Azərbaycan intiqam dili ilə deyil, hüquq və suverenlik dili ilə danışdı. Məqsəd məhv etmək deyil, dövlət suverenliyini bərpa etmək idi. Bu fərq Azərbaycanın siyasi mədəniyyətini və strateji düşüncəsini ortaya qoydu.

Döyüş meydanındakı qələbə diplomatik cəbhədə də mövqeləri köklü şəkildə dəyişdi. Azərbaycan artıq müdafiə mövqeyində dayanan tərəf yox, beynəlxalq hüququn icrasını təmin etmiş qalib dövlət kimi çıxış etməyə başladı. Geosiyasi reallıqlar dəyişdi və regionda yeni təhlükəsizlik arxitekturası formalaşdı.

Xocalının azad edilməsi ilə proses başa çatmadı, yeni mərhələ başladı. Bu mərhələ qayıdış və bərpa mərhələsidir. İnfrastruktur layihələri, yolların çəkilməsi, enerji və su təminatının qurulması, sosial obyektlərin inşası Xocalının dirçəlişinin real göstəriciləridir. Dövlət göstərdi ki, azadlıq yalnız hərbi akt deyil, həm də sosial və iqtisadi quruculuq prosesidir.

Xocalıda Soyqırımı Memorial Kompleksinin yaradılması yaddaşın institusionallaşdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu kompleks təkcə keçmişi xatırlatmaq üçün deyil, gələcək nəsillərə həqiqətləri ötürmək üçündür. Tarix unudulmadıqca təkrarlanmaz prinsipi burada əsas ideoloji xətti təşkil edir.

2026-cı ildə artıq Xocalı sakinləri mərhələli şəkildə öz doğma torpaqlarına qayıdır. Uzun illər didərgin düşmüş ailələr yenidən ata-baba yurdlarında məskunlaşır. Uşaqların səsi, tikilən evlərin işığı və qurulan təsərrüfatlar şəhərin həyatının bərpa olunduğunu göstərir. Bu qayıdış təkcə fiziki dönüş deyil, mənəvi dirçəlişdir.

Qayıdan hər ailə Xocalının susmadığını sübut edir. Məhv edilmək istənilən şəhər bu gün yenidən qurulur, inkişaf edir və yaşayır. Bu, soyqırımı törətmiş ideologiyaya verilən ən ağır cavabdır. Çünki ən böyük qələbə yaşamaq və yaşatmaqdır.

Bu gün Xocalı acizliyin yox, gücün simvoludur. O, artıq yalvarışın deyil, dövlət iradəsinin ifadəsidir. Azərbaycan göstərdi ki, ədalət geciksə də, bərpa olunur. Dövlət iradəsi, milli birlik və strateji düşüncə bir araya gəldikdə tarixi proseslər dəyişə bilir.

Xocalı həm də beynəlxalq münasibətlər sisteminə dərs oldu. Regionda güc balansı dəyişdi, Azərbaycan öz təhlükəsizlik modelini qurdu və regional liderliyini möhkəmləndirdi. Bu, təkcə hərbi üstünlük deyil, siyasi və diplomatik bacarığın nəticəsidir.

Eyni zamanda Xocalı faciəsi gələcək nəsillərə məsuliyyət mesajıdır. Tarixi yaddaş qorunmalı, həqiqətlər daim dünyaya çatdırılmalıdır. Çünki unutmaq yeni faciələrə zəmin yarada bilər. Azərbaycan bu istiqamətdə informasiya mübarizəsini davam etdirir.

Beləliklə, Xocalının qisası döyüş meydanında alındı, ədalət diplomatiyada təsdiqləndi, hökmü isə tarix verdi. Bu gün 2026-cı ildə Xocalı yalnız ağrının adı deyil, həm də dirçəlişin, qürurun və dövlət iradəsinin simvoludur. Azərbaycan Xocalını yalnız xatırlamır – Xocalıda yaşayır, qurur və gələcəyə daşıyır.